Фотобиомодуляция (ФБМ, tPBM, ТФБМ) — бу организм тўқималарига яқин инфрақизил (ЙИҚ) спектрдаги ёруғлик таъсирига асосланган терапевтик усулдир. Бундай ёруғлик диодлар ёки лазерлар ёрдамида чиқарилади ва бош териси ҳамда бош суяклари орқали 20 мм чуқурликкача ўта олади.
Бу транскраниал мия стимуляцияси ёруғликнинг терапевтик дозасини марказий асаб тизими ҳужайраларига тўғридан-тўғри етказишни таъминлайди ва клиник жиҳатдан аҳамиятли таъсирларни келтириб чиқаради.
Усул тавсифи
Транскраниал фотобиомодуляциянинг асосини яқин инфрақизил диапазондаги (780–1100 нм) ёруғлик фотонларидан фойдаланиш ташкил қилади. Бунда ҳам светодиодлар, ҳам лазерлар қўлланилади. Ёруғлик энергияси тўқималарга кириб, ҳужайра тузилмаларига таъсир кўрсатади. Интраназал ФБМ ва транскраниал фототерапия кўзга кўринмас ёруғликдан фойдаланган бўлса-да, митохондриялар, кальций каналлари ва ҳужайранинг бошқа элементлари унга фаол жавоб қайтаради. Бундай ёндашув транскраниал физиотерапияда кенг қўлланилади.
Кўпинча интраназал усул ишлатилади, у мия тузилмаларига юмшоқ, аммо самарали таъсир кўрсатишга имкон беради. Бу жараёнда цитохром-С-оксидаза фаоллашади, АТФ ишлаб чиқариш кўпаяди, ҳужайраларда кальций даражаси тартибга солинади ва фаол кислород шакллари миқдори камаяди. Фотобиомодуляциянинг бу механизмлари ушбу усулнинг турли неврологик ва психоэмоционал бузилишларда юқори самарадорлигини изоҳлаб беради.
Ёруғликнинг организмга таъсир механизмлари
- Расмда кўришимиз мумкинки, яшил ранг спектри кўзимизга яшил рангни қабул қилишга ёрдам берадиган оқсил-рецепторларга таъсир қилади.
- Мовий ранг спектри сиркадий ритмларнинг ривожланиши ва синхронлашувига таъсир кўрсатади.
- БИК (яқин инфрақизил ёруғлик) митохондриялар ва кальций каналлари фаолиятига ижобий таъсир кўрсатади:
— Митохондрияларда у ЦСО’ни (цитохром С-оксидаза) фаоллаштиради, бу эса АТФ (ҳужайранинг асосий энергия молекуласи) ишлаб чиқарилишини оширади;
— Ҳужайра деворларида NMDA-рецепторларига таъсир кўрсатади ва шу орқали ҳужайра ичидаги кальций даражасини модуляция қилади. Яъни, кальций ортиқча бўлса — яллиғланиш жараёнлари кучаяди, кам бўлса — нейрон импулслар ишлаб чиқарилиши сустлашади;
— Митохондрия мембранаси потенциалини барқарорлаштириш орқали ёғ алмашинувини фаоллаштириб, фаол кислород шакллари (ФКС) даражасини модуляция қилади. ФКСнинг ортиқча миқдори стресс ҳолатидаги нейронларда нейрояллиғланишга олиб келади, уларнинг етишмаслиги эса алмашинув жараёнидаги токсик маҳсулотларни бартараф этишга тўсқинлик қилади.
Шу тариқа, ФБМ прунинг ва нейропластиклик жараёнларига ёрдам беради.
(Изоҳ: прунинг — бу ортиқча ёки ишлатилмаётган нейрон алоқаларини табиий равишда йўқотиш жараёни. Масалан, биз узоқ вақт фойдаланмаган маълумот унутилади).
Интраназал терапия нейропластиклик, нейрон тармоқларни тиклаш ва прунинг — фаол бўлмаган нейрон алоқаларни йўқотиш жараёнларига сезиларли даражада ижобий таъсир кўрсатган.
Қўллаш учун кўрсатмалар
Ушбу усул қуйидаги ҳолатларда қўлланилади:
I. Нерв тизими ривожланишининг бузилиши:
- Диққат етишмовчилиги синдроми (гиперфаоллик билан ёки усиз)
- Психик ва нутқий ривожланишнинг кечикиши
- Сенсор-мотор алалия
- Аутизм спектри бузилишлари (АСБ)
- Когнитив бузилишлар
- Оппозицион ва чақирувчи хатти-ҳаракат
- Нейрояллиғланиш билан кечувчи касалликлар ва бошқалар
II. Аффектив бузилишлар (депрессия):
- Ушбу метод когнитив функцияларни яхшилайди.
III. Нейрозлар:
- Энурез, энкопрез
- Тиклар, жумладан Туррет синдроми
IV. Сурункали оғриқ синдроми, айниқса бош соҳасида ва невропатик оғриқлар
V. Мия фаоллигини модуляция қилиш мақсадида ёруғлик ёрдамида нейростимуляция
Фотобиомодуляция процедураларининг самаралари
- Нейрояллиғланишни камайтириш
- Митохондрия функциясини яхшилаш
- Эмоция ва мотивацияни тартибга солиш (РАСда муҳим)
- Когнитив мослашувчанлик ва дивергент тафаккурни ошириш
- Қон айланиши ва уйқу сифатини яхшилаш
- Ижтимоий мослашув ва нутқ самарадорлигини ошириш
- Диққат, хотира, ҳаракатларни назорат қилиш ва эмоционал барқарорликни яхшилаш
- Импульсивликни камайтириш ва интросептив аниқликни ошириш
Усулнинг хавфсизлиги
Фотобиомодуляция протоколига риоя қилинган ҳолда хавфсиз ҳисобланади. Мутлақ қарши кўрсатмалар мавжуд эмас. Нисбий чекловларга қуйидагилар киради:
- Алоқа нуқтасида тери касалликлари
- Ўткир инфекциялар, шикастланишлар, психоз
- Индивидуал сезувчанлик
Асоратлар жуда кам учрайди ва одатда бир неча кун ичида ўтиб кетади. Уларга қуйидагилар киради:
- Вақтинчалик бош оғриғи
- Тикларнинг кучайиши
- Фаолликнинг ортиши ёки эмоционал ҳолатнинг кучайиши
Сеанс қандай ўтади?
Транскраниал усулдаги фотобиомодуляция сеанси ФБМ шлеми ёрдамида амалга оширилади. Шлем бошга кийдирилади ва маҳкамланади. Сўнг протокол бўйича дастур созланади ва сеанс бошланади.
Сеанс давомида бемор одатдаги фаолият билан шуғулланиши мумкин: ўйнаш, ўқиш ёки машғулотда иштирок этиш мумкин.
Процедуралар ва курслар сони
Тўлиқ курс камида 20 та процедурани ўз ичига олади. Бунда ижобий таъсир баъзида биринчи сеансдаёқ сезилиши мумкин. Сеанслар тезлиги — кунига 1–2 марта, камида 3 соатлик танаффус билан. Курсларни такрорлаш мумкин, сеанслар сони бўйича чеклов йўқ.
Процедураларни ҳар куни ёки зарурат туғилганда ҳафтасига 1–2 марта ўтказиш тавсия этилади.
Add new comment